تبلیغات
مکانیک - توبه

مکانیک

تلاش کنیم برای علاقه ها

شنبه 9 خرداد 1388

توبه

نویسنده: حسن فراحی   

توبه کن تا بفهمی دنیا چه شیرینه

O پرسش 45 . آیا توبه از گناه واجب است؟

وجوب توبه به دلایل چهارگانه ثابت مى‏شود، یعنى کتاب و سنت و عقل و اجماع.
از نظر عقل، وجوب آن مسلّم و روشن است. به قول ملااحمد نراقى عقل سلیم و طبع مستقیم دلالت بر وجوب آن مى‏کند.187 شیخ طوسى دلیل عقلى وجوب توبه را این گونه بیان کرده‏است: توبه واجب است براى این‏که دفع ضرر مى‏کند و به خاطر وجوب پشیمانى بر هر کار زشتى و یا اخلاق به امور واجبى.188
عقل بیانگر این است که در برابر عذاب الهى، باید وسیله نجاتى فراهم ساخت. با توجه به این‏که توبه بهترین وسیله نجات است، عقل آن را واجب مى‏شمرد.
اما از نظر نقل: آیات و روایات دلالت بر وجوب دارد، چون با تأکید خاصى به آن فرمان داده‏شده است. قرآن مجید مى‏فرماید: « وَ تُوبُوا اِلىَ الله جَمِیعاً أَیُّهَ الْمُؤْمِنُونَ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ؛ اى افراد با ایمان! همگى توبه کنید و به سوى خدا بازگردید تا رستگار شوید» .189
در آیات دیگر نیز خداوند به توبه امر کرده‏است190 و در علم اصول ثابت شده که امر دلالت بر وجوب مى‏کند. روایات بى‏شمارى نیز به وجوب توبه دلالت مى‏کند که به طور نمونه به یک روایت اشاره مى‏کنیم. رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم در یکى از روزهاى جمعه خطبه‏اى ایراد کرد و ضمن آن فرمود: « أَیُّها النَّاسُ تُوبُوا قَبْلَ أنْ تَمُوتُوا؛ اى مردم! پیش از آن که مرگ به سراغتان بیاید،به درگاه خدا برگردید».191
اما اجماع : هیچ اختلافى در وجوب توبه نیست. بسیارى از فقیهان و متکلمان و عالمان اخلاق ادعاى اجماع کرده‏اند. ملااحمد نراقى مى‏گوید: همه، توبه از گناهان را واجب مى‏دانند.192
شارح صحیفه سجادیه مى‏گوید: در اصل وجوب توبه اختلافى نیست.193 براین اساس وقتى از فقها در مورد غیبت، سؤال مى‏شود گفته‏اند: رضایت فرد غیبت شده لازم نیست، ولى باید توبه کند.194 البته وجوب توبه،
راهنمایى به حکم عقل است و معنایش این نیست که با ترک آن گناهى صورت مى‏گیرد، بلکه شارع با تشریع توبه، مردم را به نجات از گناه فراخوانده‏است.

O پرسش 46 . آیا توبه واجب فورى است؟

فوریت وجوب توبه، از راه عقل و نقل قابل اثبات است.
دلیل عقلى: مرگ هر لحظه انسان را تهدید مى‏کند. از طرفى زمان مرگ را هیچ کس نمى‏تواند پیش بینى کند. چه بسا مرگ‏هاى ناگهانى آدمى را غافلگیر مى‏کند، که در این شرایط دیگر توبه سودمند نیست، پس عقل به سبب دفع ضرر احتمالى و احتیاط، بر فوریت توبه حکم مى‏کند.
اما دلیل نقل : با توجه به داورى عقل در این‏باره نیازى به دلیل شرعى نیست. آن چه از آیات و روایات استفاده مى‏شود در حقیقت مؤید و مؤکِّد حکم عقل خواهد بود. در متن آیات قرآن مجید در موارد مختلف به توبه امر شده است مانند « تُوبوا اِلىَ اللهِ جَمِیعاً أَیُّهَ الْمُؤْمِنُونَ لَعَلَّکْمْ تُفْلِحُونَ؛ اى افراد با ایمان! همگى با توبه به سوى خدا باز گردید تا رستگارشوید» .195
در علم اصول بیان شده که تمام اوامر، ظاهر در فوریت است مگر این که دلیل برخلاف آن باشد. فرض این است که در این مورد قرینه برخلاف نداریم، بلکه در روایات فوریت توبه به طور صریح بیان شده‏است. امام على علیه السلام در وصایاى خود مى‏فرماید: « اگر گناهى مرتکب شدى، در محو آن با توبه شتاب کن» .196 از طرفى از »تسویف« که به معناى تأخیر در توبه و امروز و فردا کردن مى‏باشد، نکوهش و مذمت شده‏است. در روایتى مى‏خوانیم:« بیش‏ترین ناله‏هاى اهل دوزخ از تسویف است» .197
معناى لزوم فوریت توبه، آن نیست که اگر کسى توبه را به تأخیر انداخت، توبه‏اش پذیرفته نشود، چون در جاى خود ثابت شده که زمان توبه گسترش دارد. اما در این صورت کسى که توبه را به تأخیر مى‏اندازد، حکم عقل وشرع را نادیده گرفته و دچار غفلت شده‏است.

O پرسش 47 . آیا ترک توبه، گناه مستقل محسوب مى‏شود؟ آیا توبه نکردن گناه است؟

پاسخ بستگى دارد به این که توبه را به عنوان یکى از واجبات، در عرض دیگر فرائض بدانیم و یا در عرض واجبات دیگر قرار ندهیم. طائفه معتزله، وجوب توبه را »مولوى« (امر وجوبى خدا) دانسته و معتقدند که ترک آن، مستلزم گناه مستقل و تأخیر در آن نیز گناه دوم خواهد بود، بنابراین اگر کسى توبه نکند یا توبه خود را چند روزى به تأخیر بیندازد، علاوه بر کیفر گناهى که مرتکب شده‏است به خاطر ترک توبه و تأخیر آن، کیفر جدیدى خواهد داشت.198
اما با توجه به این که هدف شارع از تشریع توبه، ایجاد امید در گناهکار و لطف و عنایت به بندگان است، بسیارى از بزرگان نظریه بالا را نپذیرفته و معتقدند: تعدد کیفر و در نظر گرفتن گناه مستقل براى ترک توبه، با هدف شارع، ناهمگونى و منافات دارد، از این رو قائل شده‏اند اوامر الهى در مورد توبه، »ارشادى« است، نه مولوى، یعنى دستور توبه به عنوان ارائه طریق و راهنمایى است، مثل دستور پزشک به بیمار، که مخالفت بیمار، واکنشى جز طولانى شدن دوران بیمارى نخواهد داشت. شارع مقدس، با امر به توبه، همگان را به حکم عقل متوجه ساخته است. در این صورت مخالفت با توبه، مخالفت با اندرز و نصیحت است که نتیجه‏اى جز پیامدهاى گناه پیش نخواهد داشت، پس ترک توبه، گناه مستقل شمرده نمى‏شود.199

O پرسش 48 . آیا توبه از هرگناهى (کوچک و بزرگ) لازم است؟

از آیات و روایات استفاده مى‏شود که توبه مخصوص گناه ویژه‏اى نیست و شخص خاصى را نیز شامل نمى‏شود. خداوند نسبت به هر عمل زشت و هرظلم و ستم و اسرافى، وعده پذیرش توبه را داده و در آیه « توبوا الى الله جمیعاً»200 هرگناهکارى دعوت به توبه شده‏است. در این جهت فرقى بین گناه کبیره و صغیره نیست.
وعده پذیرش توبه به صورت مطلق و دعوت به توبه به صورت همگانى، مستلزم مطلوبیت توبه براى همه گناهان است. البته چون هدف از توبه، پاک کردن آثار گناه است، اگر واقعیت گناه به گونه‏اى باشد که در پرتو عمل یا عامل دیگرى خود به خود پاک گردد، در این صورت توبه لازم نخواهد بود و عامل دیگرى تأثیرگذار است، مثلاً در مورد گناهان کوچک، قرآن مجید یادآور مى‏شود که ترک گناه کبیره مایه بخشودگى گناهان صغیره خواهد بود: « اًِّنْ تَجْتَنِبُوا کَبائِرَ ما تَنْهَوْنَ عَنْهُ نُکَفِّرُ عَنْکُمْ سَیِّئاتِکُمْ؛ هرگاه گناهان بزرگى را که از آن نهى شده‏اید، ترک کنید، خدا گناهان کوچک شما را مى‏بخشد».201 در این فرض که گناه کبیره ترک شده، تقواى روحانى در انسان ایجاد مى‏شود که آثار گناه کوچک را برطرف مى‏سازد، یعنى عامل آمرزش چنین گناهى موجود است و توبه منتفى مى‏باشد.202 البته روشن است گناه صغیره در صورتى که تکرار شود و یا با بى‏اعتنایى و غرور و طغیان انجام گیرد، دیگر صغیره نخواهد بود و به کبیره تبدیل مى‏گردد.

O پرسش 49 . آیا پذیرفتن توبه برخدا واجب است؟

معتزله قائل‏اند که پذیرش توبه از جانب خداوند، عقلاً واجب است. آنان براى ادعاى خود دو دلیل عقلى و نقلى ذکر کرده‏اند.
دلیل عقلى: اگر کسى از مولاى خویش نافرمانى کند، آن گاه پشیمان شود و نزد مولایش تضرع و خواهش نماید و پوزش بطلبد و مولا بداند به راستى از گناه پشیمان شده و تصمیم دارد مرتکب آن نشود، ذم (نکوهش) و عذاب بنده بر مولا قبیح است. توبه نیز از این قرار است و کیفر دادن و ذَمَّ تائب برخدا قبیح و زشت است، پس قبول توبه واجب است.203
دلیل دیگرى که معتزله ذکر کرده‏اند، این است: خداوند بنده گناهکار را مأمور به عبادت و ترک معاصى فرموده‏است. این دو واجب (انجام عبادت و ترک معصیت) موجب ثواب است و اگر توبه او را نپذیرد، موجب عذاب است. جمع میان ثواب و عذاب ممکن نیست، پس ناچار باید توبه را قبول کند تا عذاب رفع شود و مکلف در باقى عمر مستحق ثواب گردد.204
اما هر دو دلیل توسط گروهى از محققان رد شده‏است، به این صورت که همیشه عقل حکم به وجوب قبول پوزش خواهى خطاکار نمى‏کند، مثلاً عقل حکم نمى‏کند که پدر مقتول، باید عذرخواهى قاتل فرزندش را قبول کند.
بودن همزمان ثواب و عذاب (که معتزله مطرح کرده‏اند) در مورد مخلدان در جهنم درست است، ولى در مورد فاسقان و گناهکاران مسلمان که توبه نکرده‏اند، قابل جمع است، چون عذاب آن‏ها موقتى است و پس از آن به بهشت مى‏روند.205
دلیل نقلى: معتزله بر وجوب پذیرش توبه از سوى خداوند، به آیه « اِنَّما التَّوْبَُْ عَلىَ الله »206 استدلال کرده‏است. قاضى عبدالجبار لفظ « على» را بر وجوب قبول توبه معنا کرده‏است. فخررازى از مفسران اهل سنت، نظریات معتزله را مورد نقد قرار داده، مى‏گوید: لازمه وجوب پذیرش توبه از جانب خداوند این است که هنگام ترک آن خداوند مستحق ملامت و سرزنش گردد، و چنین لازمه‏اى در مورد خداوند پذیرفته نیست و هیچ عاقلى چنین حرفى را نمى‏گوید.207
اشاعره (از اهل سنت) قبول توبه کامل را تفضل و عنایت محض مى‏دانند. از امامیه، شیخ مفید و شیخ طوسى مبناى تفضل را پذیرفته‏اند. علامه حلى، در برخى از کتاب‏هاى کلامى خویش، تفضل را ترجیح داده و محقق طوسى در تجرید سخنى نگفته و مرحوم شیخ بهایى نظر شیخ مفید و محقق طوسى را بهتر دانسته است.208
بعضى از بزرگان بین «واجب على الله و واجب عن الله» فرق گذاشته‏اند، یعنى قبول توبه نصوح به عنوان امرى قطعى و ضرورى از خداوند صادر خواهد شد، نه آن که برخداوند لازم است چنین کند.209 موضوع پذیرش توبه از جانب خداوند در آیات و روایات به روشنى بیان شده، تاجایى که مى‏توان آن را از وعده‏هاى قطعى خداوند به شمار آورد، و چون خلف وعده برخداوند حکیم قبیح است، پس عقل بر لزوم پذیرش توبه، حکم قطعى مى‏کند.
قرآن مجید مى‏فرماید: « هُوَ الَّذِى یَقْبَلُ التَّوْبََْ عَنْ عِبادِهِ وَ یَعْفُوا عَنِ السَّیِّئاتِ؛ او است خدایى که توبه بندگانش را مى‏پذیرد و گناهانشان را عفو مى‏نماید» .210
امام على علیه السلام مى‏فرماید:« هر کس توفیق توبه به دست آورد، از قبول آن محروم نمى‏گردد.»211 پس باعنایت به وعده الهى وتوجه به حکیم بودن پروردگار مى‏توان نتیجه‏گرفت که خداوند قبولى توبه را برخود لازم کرده‏است، نه این که برخداوند چنین امرى لازم و واجب باشد. اگر خدا ندامت انسانى را نپذیرد، برخلاف عدل رفتار نکرده، زیرا پیشتر حجت بر آنان تمام شده‏است. پس مى‏توان نتیجه گرفت که قبول توبه بر خداوند واجب نیست، اما او بر خود واجب کرده یا از باب تفضل، وعده داده که حتماً واقع مى‏شود.

O پرسش 50 . آثار و نشانه‏هاى قبولى توبه چیست؟ از کجا بفهمیم که خداوند توبه ما را قبول کرده‏است؟

اگر توبه واقعى صورت گیرد، قبولى آن از طرف خداوند قطعى است، چون خداوند فرموده: « وَ هُوَ الَّذِى یَقْبَلُ التَّوْبََْ عَنْ عِبادِهِ وَ یَعْفُوا عَنِ السَّیِّئاتِ؛ او است که توبه را ازبندگانش پذیرا مى‏شود و گناهان را مى‏بخشد» .212 از آن‏جا که وعده خدا تخلف ناپذیراست،
براى انسان یقین حاصل مى‏شود که توبه همان، و قبولى همان. هیچ حالت انتظارى براى قبولى توبه نیست.
امام على علیه السلام مى‏فرماید: « به هر کس چهار چیز اعطا گردد، از چهار چیز محروم نمى‏گردد:
1- هر کس توفیق دعا پیدا کند، از اجابت آن محروم نخواهد بود.
2- هر کس توفیق توبه به‏دست آورد، از قبولى آن محروم نمى‏گردد.
3- هر کس به استغفار توفیق یابد، از بخشش گناهان محروم نخواهد بود.
4- هر کس نعمت‏هاى الهى را شکرگزارى نماید، از افزون شدن آن‏ها محروم نخواهد شد» .213

O پرسش 51 . آیا توبه با شکستن آن باطل مى‏شود؟ آیا خداوند توبه کسى راکه توبه خود را شکسته است مى‏پذیرد؟

از روایات معصومان برمى‏آید که توبه، با شکستن آن و ارتکاب دوباره گناه، باطل نمى‏شود. امام باقر علیه السلام مى‏فرماید: « مؤمن هرگاه توبه کند، خداوند او را مى‏آمرزد، پس باید براى آینده پس از توبه و آمرزش، کار نیک کند» .
محمد بن مسلم مى‏گوید:« عرض کردم: اگر پس از توبه و استغفار از گناهان، باز گناه کند و دوباره توبه کند، چگونه است؟ حضرت فرمود: « اى محمد بن مسلم! آیا باور دارى که بنده مؤمن از گناه خویش پشیمان شود و از آن آمرزش خواهد و توبه کند و خداوند توبه‏اش را نپذیرد؟» عرض کردم: اگر چند بار این کار را کرد، گناه کند پس توبه کند و از خدا آمرزش خواهد چگونه است؟فرمود: « هرگاه مؤمن به استغفار و توبه باز گردد، خداوند نیز به آمرزش او برمى‏گردد، زیرا خداوند آمرزنده و مهربان است. توبه را مى‏پذیرد و از کردارهاى بد در مى‏گذرد. پس مبادا مؤمنان را از رحمت خدا ناامید سازى».214
اگر بنا بود توبه با شکست باطل شود، در این صورت نا امیدى میان بندگان به وجود مى‏آمد که با هدف تشریع توبه ناهمگونى دارد. ابوبصیر از امام صادق7 مى‏پرسد: کدام یک از ما مى‏تواند توبه کند و مجدداً به گناه باز نگردد؟ او با این سؤال دغدغه خود را اظهار مى‏کند که اگر قرار باشد با گناه، توبه پیشین باطل شود، همه تلاش گذشته بى‏نتیجه مى‏ماند و با ضعفى که بر بندگان چیره است و گناه دوباره قابل پیش‏بینى است، نومیدى و یأس برجامعه بشرى حکمفرما مى‏گردد. امام صادق7 در پاسخ مى‏فرماید: « خداوند از میان بندگانش آن کس را که در فتنه گناه واقع مى‏شود و بسیار توبه مى‏کند، دوست مى‏دارد» .215
این درگه ما درگه نومیدى نیست
‏صد بار اگر توبه شکستى، باز آى

O پرسش 52 . آیا توبه موقت جایز است، مثلاً کسى مى‏تواند توبه کند که فقط یک سال گناه نکند؟

امامیه و معتزله در صحت توبه، ترک گناه را شرط دانسته‏اند، بنابراین نظریه، توبه موقت، نپذیرفتنى و باطل است، زیرا در این صورت عزم برعدم بازگشت ابدى به گناه حاصل نشده‏است اما بنابر قول اشاعره که چنین شرطى را معتبر نمى‏دانند، توبه موقت را صحیح دانسته‏اند.216 روایاتى که از معصومان علیهم السلام به ما رسیده‏است، بطلان توبه موقت را اثبات مى‏کند. از امام صادق علیه السلام در مورد توبه نصوح سؤال شد، حضرت فرمود: یعنى بنده از گناه توبه کند و سپس هرگز بدان باز نگردد.217
البته ممکن است با وجود عزم برترک گناه، با وسوسه‏هاى شیطانى گناه دوباره انجام گیرد، ولى با شکسته شدن توبه، توبه قبلى باطل نمى‏شود، چون در آن حالت شرایط توبه فراهم‏بوده اما اگر در آن حال، وقت خاصى براى ترک گناه مشخص شود، توبه محقق نشده است.

O پرسش 53 . آیا مى‏توان از گناه خاصى توبه کرد و از گناهان دیگر توبه نکرد و یا نسبت به آنها بى‏اعتنا بود؟

برخى از معتزله، تبعیض در توبه را منکر شده‏اند. ابو هاشم در این باره مى‏گوید: اگر انسان از گناهى نادم و پشیمان گردد، باید از همه گناهان نادم و پشیمان باشد. از تصمیم برترک بخشى از گناهان مى‏توان فهمید که در او، حالت ندامت نسبت به هیچ گناهى پیدا نشده‏است، و گرنه، جهت ندارد که نسبت به برخى منصرف و به برخى دیگر متمایل باشد.218
قاضى عبدالجبار با یک مثال چنین استدلال کرده‏است: اگر انسانى از پیمودن راهى به خاطر این که در آن راه درنده است، سرباز زند، آیا امکان دارد راه مشابهى را که در آن نیز وجود درنده قطعى است بپیماید یا غذایى را به خاطر مسموم بودنش ترک کند، ولى مشابه آن را بخورد؟!219
محقق طوسى این سخن را مورد نقد قرار داده مى‏گوید: گناهان از نظر قبح درجات و مراتبى دارند. ندامت از یک گناه بزرگ که پى آمد ناگوارتر و عقوبت شدیدترى دارد، سبب نمى‏شود که انسان از گناه کوچک که پى‏آمد کوچک‏ترى دارد نیز نادم و پشیمان گردد.220
از نظر روان‏شناسى، در تصمیم‏گیرى انسان انگیزه‏ها مؤثرند. چه بسا کسى به خاطر حفظ آبرو گناهى را ترک مى‏کند اما این انگیزه و سبب در گناه دیگر وجود ندارد. افرادى هستند که هرگز حاضر نمى‏شوند انسان بى‏گناهى را به قتل برسانند، ولى گناهان دیگر را انجام مى‏دهند.
از آیات و روایات نیز مى‏توان تبعیض پذیرى توبه را استفاده کرد. قرآن مجید مى‏فرماید: « کَتَبَ رَبُّکُمْ عَلىَ نَفْسِهِ الرَّحْمََْ أَنَّهُ مَنْ عَمِلَ مِنْکُمْ سُؤً بِجِهالٍَْ ثُمَّ تابَ مِنْ بَعْدِهِ وَ أَصْلَحَ فاًّنَّهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ؛ پروردگارتان رحمت را بر خود نوشته است که اگر کسى از شما از روى نادانى کار بدى را انجام دهد، سپس از آن توبه نماید و خود را اصلاح کند (خداوند او را مى‏آمرزد). خدا آمرزنده و مهربان است».221
به حسب ظاهر با توجه به نکره بودن کلمه « سو ء » اگر کسى از یک بدى توبه کرد، توبه‏اش پذیرفته مى‏شود.
در روایتى مى‏خوانیم: خدا به حضرت داوود علیه السلام خطاب کرد: اگر بنده مؤمن من گناهى را انجام دهد، سپس از آن توبه نماید و هر موقع آن گناه را یاد کرد، حالت شرم او را فراگیرد، او را مى‏بخشم.222 در این‏حدیث، محور یک گناه است و این که اگر از آن توبه کند، بخشیده مى‏شود. هرگز نمى‏گوید بخشیدن آن در گرو توبه از سایر گناهان است. البته در برخى از روایات براى پذیرفته شدن توبه شرایطى ذکر شده که مى‏فهماند توبه از یک گناه در گرو ترک دیگر گناهان و انجام بخشى از فرائض است، مانند روایتى که از امام على علیه السلام در حقیقت استغفار نقل شده،223 ولى حتماً این روایات مربوط به مرتبه کامل توبه است، همان‏طورى که علامه‏مجلسى براین مطلب تصریح کرده است.224

نظرات() 
hafiz3x
شنبه 9 خرداد 1388 10:52 ق.ظ







سلام دوست من
وب واقعا جالب و باحالی دارید و مطالبش خیلی به دردم خورد.
اگر مایل به تبادل لینك هستید من رو با عنوان "جزیره ناشناخته "و آدرس Hafiz3x.com لینك كن
و خبرشو بهم بدید تا من هم شما رو لینك كنم.
با تشكر.

 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر

نویسندگان

  • ابر برچسبها

آمار وبلاگ

  • کل بازدید :
  • بازدید امروز :
  • بازدید دیروز :
  • بازدید این ماه :
  • بازدید ماه قبل :
  • تعداد نویسندگان :
  • تعداد کل پست ها :
  • آخرین بازدید :
  • آخرین بروز رسانی :